De geschiedenis van de Hanzestedenplaats

• Foto: Gustave Hermans
• Zie ook
• Reacties - reageer

Vandaag pronkt het MAS op de Hanzestedenplaats. Enkel de naam van dit bijna eilandje verwijst nog naar het Oosters Huis, een lookalike van het Antwerpse stadshuis, dat daar 450 jaar vroeger werd gebouwd.

Op deze plaats is geschiedenis geschreven zei burgemeester Janssens bij de opening van het MAS. En dat is niet overdreven. Op exact dezelfde plaats als het MAS stond tot een dikke 100 jaar geleden het Hanzahuis of Oosterlingenhuis.

De Hanze was een samenwerkingsverband, vanaf de 12e eeuw, tussen kooplui van verschillende handelssteden vanaf de Baltische landen via de Oostzee over Duitsland tot Brugge. De Antwerpse metropool zou de rol van Brugge als Hanzekantoor overnemen in deze Europese handelsroute ook al was Antwerpen geen Hanzestad. Deze Oosterlingen zoals de handelaars uit NW Europa werden genoemd zochten in Antwerpen een handelshuis voor kantoren en goederenopslag. Het Huis De Cluyse, nu nog te bewonderen in de Oude Koornmarkt, dat ze sinds de 15e eeuw betrokken werd te klein. Na lange onderhandelingen zou de stad in de helft van de 16e eeuw voor hen een nieuw gebouw laten optrekken, dat deels door Antwerpen werd betaald.

Daarvoor kreeg de Hanze van het stadsbestuur een plaats in de nieuwe noorderlijke uitbreiding van Antwerpen binnen Spaanse omwalling. De grens van de Nieuwstad, zoals die toen werd genoemd, lag van de Brouwersvliet tot iets noordelijker dan de Londenbrug. Nog verder was het toen ‘den buiten’ met dijken en molens en dat tot in de 19e eeuw. (foto) Er bestonden toen nog geen dokken maar wel de Brouwersvliet en evenwijdig daarmee 2 andere vlieten links en rechts van de Hanzestedenplaats.

De stad zou beroep doen op Cornelis Floris De Vriendt, de architect van het stadhuis van Antwerpen. Hij bouwde een huis in dezelfde palazzostijl als op de Grote Markt en dat de totale oppervlakte van het huidige MAS en het aansluitende plein innam, met een toren die bijna zo hoog reikte als het nieuwe museum. (foto). De hoofdingang van dit reuzachtige gebouw van wel 80 meter breed, met binnenkoer, lag langs het oosten (kant Leien). Na de sluiting van de Schelde in 1585, en de economische neergang van Antwerpen, zou het handelshuis nog dienst doen als pakhuis, kazerne, militair hospitaal en protestantse kerk, ook al bleef het steeds eigendom van de Hanze.

Het is Napoleon die de omgeving rond het Hanzahuis fundemanteel zou veranderen. Hij liet in het begin van de 19e eeuw, uit militaire overwegingen, een groot en een klein dok graven, dat de basis zou worden van de groei van de Antwerpse haven. Daardoor was het Oosters Huis bijna helemaal omgeven door water. En lijkt de Hanzestedenplaats vandaag de eenheid van de dokken te verstoren. In de 2e helft van de 19e eeuw lagen de handelsschepen in het Bonaparte- en Willemdok en werden in de omgeving pakhuizen opgetrokken.(zie foto). De Belgische staat zou de tol afkopen, die de Nederlanders nog steeds vroegen voor schepen die via de Schelde naar Antwerpen kwamen. Alle belanghebbende omliggende landen betaalden mee. De Duitsers gaven het Hanzahuis, dat nadien in handen kwam van de stad Antwerpen. Het Oosters Huis kreeg dan de functie van graanmagazijn. Op het binnenplein stonden 60 graansilo’s met transporttunnels naar de kelders. Een brand in 1893 verwoestte het prachtige Hanzahuis. (foto).

De rest van het verhaal is minder glamoureus. De resten van het Oosters Huis werden gesloopt en in de plaats daarvan kwamen loodsen en hangars. Later had men andere plannen met de plaats zoals de oprichting van een groot winkelcentrum. Toenmalig cultuurschepen Eric Anthonis (CD&V), die toen al dacht aan een Museum Aan de Stroom, kon dat verhinderen. Aan de rand van de Hanzestedenplaats staat immers een monument voor Napoleon die de beide dokken liet graven, en ook het art-déco sluiswachtershuisje aan de Nassaubrug dat niet kon afgebroken worden omdat het beschermd was. Of hoe Napoleon nog tot enkele jaren terug een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Eilandje. ‘De International’ zoals het laatste magazijn werd genoemd werd in 2006 afgebroken om plaats te maken voor het MAS. (foto). De Antwerpse archeologische dienst zou eerst nog de intact gebleven kelderverdieping van het vroegere Oosters Huis onderzoeken. Waarna het bouwen van het MAS kon beginnen, het nieuwe pronkstuk van de Hanzestedenplaats.

De geest van het Hanzahuis blijft toch nog rondhangen op het Eilandje. In 1922 bouwde stadsarchitect Emiel Van Averbeke de brandweerkazerne aan de Kattendijksluis naar het voorbeeld van het Oosters Huis. Dit groot gebouw, ook zwaar beschadigd na een brand, en dat nu de technische dienst van het Havenbedrijf huisvest, wordt in 2013 de hoofdzetel van het Havenbedrijf. Eerst moet het beschermde neo-traditionele huis nog onder handen genomen worden door Zaha Hadid Architects die er een soort futuristisch groot ei op gaan leggen.

Zie ook

	Donderdag 05 mei 2011 Het MAS in quotes
	Donderdag 12 mei 2011 Sfeerbeelden van het MAS (video)
	Maandag 11 april 2011 In 2013 nieuw museum op het Eilandje
	Dinsdag 13 juli 2010 Het Eilandje en Ruien topstukken van Antwerps maritiem erfgoed
	Donderdag 10 juni 2010 Oude Antwerpse stadskern komt tot leven

---