Archief | Vrijdag 18 maart 2011 - 10:03 | Bron: Eigen redactie

Geschiedenis van de Antwerpse voetgangerstunnel

Waarom Antwerpen een voetgangerstunnel heeft onder een stroom? Daar ging een lange geschiedenis aan vooraf. Aanvankelijk gebruikte men de veerboot maar sinds het einde van de 18e eeuw werd er al gepraat over een vaste Schelde-oeververbinding die er uiteindelijk pas in 1933 zou komen. Voor voertuigen maar ook een aparte voor voetgangers. Een brug of een tunnel? Het is een debat dat na 250 jaar nog altijd voortduurt.

De zweefbrug
Vanaf 1877 worden de kaaien op rechteroever rechtgetrokken en start de discussie. Het wordt een spannende periode vooraleer men in 1931 kon beslissen om een voetgangerstunnel te graven. De discussie tussen brug of tunnel werd voor de eerste wereldoorlog op het scherp van de snee gevoerd. Het doet denken aan de hevige discussies rond de Lange Wapperbrug die waarschijnlijk zullen uitmonden in een Oosterweeltunnel. De Belgische regering koos eertijds voor een zweefbrug. Dat was 8 keer goedkoper dan een tunnel. Het is een Franse uitvinding van ingenieur Arnodin dat eigenlijk geen echte brug is, en ook geen veer. De zogenaamde Pont à Transbordeur (zie foto) bestaat uit 2 verticale pylonen, ver genoeg op beide oevers om het scheepvaartverkeer niet te storen, en daartussen ligt op 50 meter hoogte een horizontale rail waarop een electrisch aangedreven wagenstel rijdt. En aan dat wagenstel hangt een grote bak dat zowel voetgangers, als voertuigen, zelfs trams naar de overkant brengt. Van alle transbordeurs die ooit het daglicht zagen, bestaat er nog 1 in het Franse Rochefort in de Charente-Maritime die als toeristische attractie opnieuw werd geopend.

Toch een tunnel?
De Antwerpenaren vonden die zweefbrug maar niks : het lijkt wel kinderspeelgoed en is aartslelijk was de commentaar. De Antwerpse gemeenteraad kiest voor het tunnelvoorstel van luitenant-kolonel Bertrang : een tunnel met 3 kokers ter hoogte van het Zuidstation (nu Vlinderpaleis) op rechteroever : 1 voor de trein, 1 voor trams en 1 voor voetgangers en paardenrijtuigen (zie foto). Voor het stadsbestuur, daarin gesteund door een aantal gemeenten uit het Waasland, was de ontsluiting van linkeroever primordiaal en dat kon enkel via een tunnel. Ook al kwam er protest van Antwerpenaars die de omweg van 2 km om naar het Zuid te stappen en nadien op linkoeverover terug tot Sint Anneke niet zagen zitten. Maar de regering zette haar intitieel plan doelbewust door, ze zou immers nog geld kunnen verdienen aan de zweefbrug. In 1900 wordt de transbordeur in de begroting ingeschreven. In 1909 beslist een regeringscomité om onmiddellijk te starten met de zweefbrug in het kader van de havenuitbreidingswerken op rechteroever, weliswaar verder weg tussen Hoboken en Kruibeke. Daarnaast zou er ook een tunnel komen voor de Rede omdat het toen technisch mogelijk was geworden om een spoortunnel te graven. Toch is de transbordeur er niet gekomen. De uiterste datum om de werken aan te vangen ging voorbij zonder dat er iets gebeurde. Na de eerste wereldoorlog is de glorieperiode van transbordeurs voorbij, en zou de Belgische regering uitkijken naar een tunneloplossing,

De vele voorstellen voor een vaste oeververbinding in het begin van de vorige eeuw doen de Antwerpenaar vandaag glimlachen. Zo was er een voorstel van een tunnel die ook voorzag in de verhuis van de Zoo naar Linkeroever, Een ander voorstel hield rekening met de verlenging van een tunnel op rechteroever tot de Groenplaats of Meirbrug. Of nog een voorstel voor een brug 'aan de lopende meter' vanaf de Rooseveltplaats via de Leien tot de Noorderplaats en vandaar naar de Schelde en deels boven de kaaien op rechteroever.

De oplossing
Het project dat het dichtst bij de uiteindelijke voetgangerstunnel kwam was het voorstel uit 1909 van ingenieur Van der Mensbrugge van de Staatsspoorwegen. Hij ontwerpt een 2 kokertunnel die op dezelfde plaats zou liggen als de latere Waaslandtunnel waarvan 1 koker voor voetgangers en trams en 1 voor algemeen verkeer. In 1923 wordt een wet gestemd die de gedeeltelijke aanhechting van Zwijndrecht en Burcht bij de stad Antwerpen regelt. Voor het eerst sinds eeuwen is de Schelde niet meer de grens tussen Antwerpen en Vlaanderen. Antwerps burgemeester Van Cauwelaert weigert om in te gaan op voorstellen van Amerikanen en Canadezen om een tolvrije tunnel te bouwen in ruil voor een concessie op Linkeroever voor een soort vrijhaven.

In 1929 wordt de IMALSO opgericht, de Intercommunale Maatschappij van den Linker Scheldeoever. De Belgische staat neemt de helft van de aandelen, de rest gaat naar de stad Antwerpen, de 2 aangrenzende provincies en dichtbijgelegen gemeenten. Een aanbestedingswedstrijd wordt uitgeschreven voor het bouwen van 1 tunnel voor zowel voetgangers als voertuigen. Men dacht daarbij vooral aan auto's die sinds de eeuwwisseling in het straatbeeld verschenen. Toch zou er een aparte tunnel komen voor voetgangers en fietsers deels omwille van technische en financiële redenen en deels uit veiligheidsoverwegingen voor de voetgangers.

In 1931 krijgt de Luikse firma Compagnie International des Pieux Armés Frankignoul de opdracht om naast een wagentunnel ook een voetgangerstunnel te graven. Op 700 werkdagen moest de tunnel plus 2 verticale toegangsschachten met elk een moderne lift en 2 roltrappen, gebouwd worden voor de prijs van 1,15 miljoen euro. Uiteindelijk zou de klus geklaard worden door 15.000 arbeiders in 'amper' 500 werkdagen, niettegenstaande men te maken kreeg met tegenslagen. De tunnel werd 32 meter onder de waterbodem door de Boomse klei geboord. Hij is 573 meter lang en heeft een diameter van 4,30 meter. De 2 identieke toegangsgebouwen opgetrokken in modernistische stijl zijn een ontwerp van stadsarchitect Emiel Van Averbeke. Op de St Jansvliet moet daarvoor de 17e eeuwse waterpoort (foto), een ereboog ontworpen door P.P. Rubens ter ere van de Spaanse koning, opnieuw verplaatst worden, nu naar de Gillisplaats aan de gedempte Zuiderdokken. Op Linkerover staat het gebouw op de plaats waar eens het Sint- Annadorp stond, dat verdween bij het opspuiten van de linkeroever. De officiële naam is dan ook Sint-Annatunnel maar iedereen sprak al snel over de voetgangerstunnel of de kleine tunnel.

Een tunnellied
In 1933 is de vaste oeververbinding eindelijk een feit en worden de Waasland- en Sint Annatunnel feestelijk ingehuldigd. Koning Albert I komt de tunnels officieel openen en 20.000 Antwerpse scholieren stappen door de tunnel. Een fiere burgemeester Camille Huysmans is getuige als een 400 koppig koor een speciaal gecomponeerd Tunnellied aanheft voor de koning. Er is een luchtdéfilé, een internationale zeilwedstrijd, een bloemententoonstelling... heel Antwerpen viert mee voor de eerste tunnels onder de Schelde.

Een tunnel voor voetgangers en fietsers
Die dag mocht iedereen ook gratis gebruik maken van de tunnels. Nadien zou er tol geheven worden, en dat was meteen een steen des aanstoots. Een halve frank voor voetgangers en 25 centiem er bovenop voor een fiets, een pak duurder dan de St-Anneskesveerboot. De tunnel werd onmiddellijk toegankelijk voor fietsers maar die mochten enkel gebruik maken van de tunnel tijdens de stille uren vanaf 's avonds tot de ochtend. Het is wachten tot 1995 vooraleer permanent 'stapvoets' fietsverkeer is toegestaan, alhoewel iedereen daar een vrije interpretatie aangeeft zeker in een tunnel zonder flitspalen.

Een onmiddellijk succes
Al in het eerste jaar maakten bijna 1,15 miljoen voetgangers gebruik van de tunnel. En dat aantal zou nadien nog toenemen tot 7,2 miljoen voetgangers in het topjaar 1942 omdat er tijdens de oorlogsjaren minder auto's reden. In 1944 saboteert het terugtrekkende Duitse leger de beide tunnels. De roltrappen en liftkoker van het gebouw op Linkeroever werden vernietigd (zie foto), maar 5 maanden nadien werd de voetgangerstunnel opnieuw geopend weliswaar tijdelijk met houten noodtrappen.
Er werd van bij de aanvang rekening gehouden met een groot aantal bezoekers. De naast elkaar liggende roltrappen konden in 1 richting worden gebruikt tijdens piekuren. Na het afschaffen van de tol in 1951 had de voetgangertunnel 6,5 miljoen bezoekers per jaar, nadien begon het aantal te verminderen.

Nog steeds populair
Vandaag maken jaarlijks nog bijna 2,86 miljoen voetgangers gebruik van de tunnel of bijna 8.000 per dag, en dat is nog behoorlijk veel, want ondertussen is er ook een tramverbinding gekomen tussen beide oevers zegt mevrouw De Rocker van exploitant 'Wegen & Verkeer'. De zomermaanden, wanneer de Antwerpenaars de koelte van 'de plage' opzoeken, behoren tot de piekmaanden. De tunnel 'boort' vandaag een nieuw publiek aan. Dat zijn automobilisten die een goede wandeling door de tunnel verkiezen boven het langdurig aanschuiven aan de Kennedytunnel of het betalen van hoge parkingprijzen in de stad. Ook toeristen hebben een zeldzaam fenomeen ontdekt : een voetgangerstunnel onder een stroom. Zelfs de 34 km lange Bollekesfietsroute loopt door de Sint-Annatunnel. En dan zijn er sinds kort ook de joggers die van hun dagelijkse loopkoers op linkeroever terugkeren naar de binnenstad, waarbij ze de maximaal 5 km toegestane snelheid radicaal aan hun loopsloef lappen. En ook de trouwers die de houten roltrappenen en liften een mooi decor vinden voor trouwfoto's.

Renovatie en bescherming
Het moge duidelijk zijn dat de voetgangerstunnel sterk gebouwd is. Na bijna 80 jaar dag en nacht trouwe dienst zijn er nog geen zware mankementen geweest. Hij wordt dan ook dagelijks goed onderhouden. Sinds 1997 zijn de 2 toegangsgebouwen en de technische uitrusting zoals de liften, de houten roltrappen en de technische installatie op Linkeroever beschermd. In 1992-1993 werd de tunnel gerenoveerd. Nadien was het de beurt aan de roltrappen. Sinds kort is de laatste fase van de liften afgewerkt. Aanvankelijk zou de renovatie van de liften 6 maanden duren. Het werden er uiteindelijk 10. Maar sinds februari van dit jaar zijn de liften terug beschikbaar. Het technisch gedeelte werd behouden maar voldoet nu aan de hedendaagse veiligheidsnormen en de liftdeuren gaan iets breder open.

Stadsgedicht
De voetgangerstunnel ligt nog steeds nauw aan het hart van de Antwerpenaars. Stadsdichter Joke Van Leeuwen brak in 2009 een niet gehomologeerd wereldrecord met het Elfhonderd meter gedicht over de voetgangerstunnel. Om de tocht door de schier eindeloze tunnel toch wat op te vrolijken werd tegen de wit Gilliotbetegelde wanden met kleefletters een gedicht aangebracht. Eén strofe langs elke zijde, elfhonderd meter in totaal. Voor het eerst hadden beschonken nachtraven een houvast aan het gedicht op de muren om de juiste richting huiswaarts te kunnen kiezen. Maar na 6 weken was de houdbaarheidsdatum van de kleefletters overschreden en werd het gedicht verwijderd.

De bouwer van de voetgangerstunnel, E. Frankignoul werd in 1933 ereburger van Antwerpen, als dank voor een unieke tunnel. De Antwerpenaars hebben er nog steeds geen spijt van.

Meer informatie in 'Van Oever tot oever' van de Schelde te Antwerpen - Emiel Van Peel - 1969

voetgangerstunnel  |  linkeroever  |  geschiedenis antwerpen  |  sint-annatunnel  |  kleine tunnel

Reacties

Registreer of meld je aan om je mening te geven over dit onderwerp.


Zoeken
Uit in Antwerpen: Kalender
Telex

31-03-2016   Bastion van citadel van Alva blootgelegd in tuin van Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. Archeologen adviseren "houden" in nieuwe tuin

04-03-2016   Schepen varen weer na loodsenstaking. Havenwerknemers tonen nu wat ze waard zijn om achterstand op te halen. Dat kunnen ze als geen ander.

27-02-2016   27.000 Antwerpenaren bezochten afgelopen feestjaar stadhuis van Antwerpen. Een (Antwerps)museumrecord, en dat voor een levend monument.

Kalender

Het weer in Antwerpen


Meest gelezen

Nieuwste berichten

Zaterdag 14 november 14:14
Sinterklaas hartelijk onthaald in Antwerpen

Maandag 12 januari 10:33
Op 12 januari 2015 is het Verloren Maandag

Dinsdag 18 februari 02:15
Stormloop voor Vredesbrug in Antwerpen

Zaterdag 16 november 07:58
Daar komt de Sint met Zwarte Piet(en)

Zaterdag 02 november 22:56
Antwerpen, tussen Leien en Singel verteld door de stadsgidsen